In de voetsporen van grootmeesters van het orgel

Van Jan Pieterszoon Sweelinck tot Gerhardus Havingha en van Johannes Gijsbertus Bastiaans tot Jan Zwart. Van een wandeling over de wallen naar de Oude Kerk in Amsterdam tot het imposante geluid van het orgel in de Grote of St. Bavokerk in Haarlem. Het komt allemaal aan bod in de nieuwe documentaire ‘Grootmeesters van het orgel’, een productie van het Nationaal Orgelmuseum in Elburg.

Hanneke Bloemendaal

"Beste orgelvrienden, voor ons museum is het vandaag een bijzondere dag. Als één van de eersten bent u getuige van een documentaire over de Nederlandse orgelhistorie," aldus directeur Wilma Seijbel voor aanvang van de première van de documentaire ‘Grootmeesters van het orgel afgelopen donderdag. Vijf eeuwen organisten in Nederland’. De documentaire kon tot stand komen dankzij de toekenning van een grote subsidie door de Provincie Gelderland en Stichting Museumstad Elburg. We zijn bijna een jaar bezig geweest met het script en vonden in Jan Smelik (red. hoofdredacteur van het tijdschrift Het Orgel) een geweldige eindredacteur. We hadden ook een presentator nodig, dat moest gewoon Sander Zwiep worden."
Zwiep is presentator van het radioprogramma NPO Klassiek en tevens orgelliefhebber. Nunspeter Sander Klugt werd gevraagd als regisseur. Hij maakte eerder korte documentaires over de Noord-Veluwe in oorlogstijd. "Vorig jaar hebben we een aantal organisten gepolst om mee te werken", vertelt Seijbel. "Terugkijkend hebben we echt een dreamteam samengesteld." Ze vervolgt: "Lastige momenten waren er ook. Vooral de opnames midden op de wallen in Amsterdam bleken een crime. Door het grote aantal mensen hadden we slecht bereik en er waren hordes toeristen die al dan niet per ongeluk in beeld liepen."  

Na Wilma Seijbel komt eindredacteur Jan Smelik aan het woord. "Wie een film wil maken over grootmeesters van het orgel heeft meteen een groot probleem, want welke kies je? Welke criteria hanteer je? We wilden uit elke eeuw een organist van naam. Ook moest het een film worden voor een breed publiek en we wilden in beeld brengen welke functies een organist allemaal heeft."
Besloten werd om een viertal hedendaagse organisten te laten vertellen over hun werk èn over een grootmeester uit een andere eeuw. De documentaire heeft de vorm van een rondo (ook wel ‘rondeau’) gekregen, waarbij het ‘refrein’ gevormd wordt door beelden uit het orgelmuseum.

De documentaire

Presentator Sander Zwiep trekt het land in en ontmoet in respectievelijk Amsterdam, Alkmaar, Haarlem en Elburg hedendaagse organisten, die niet alleen vertellen over hun inspiratiebronnen uit vervlogen tijden, maar de kijker ook trakteren op de majestueuze klanken van de diverse orgels.

Matteo Imbruno, organist van de Stichting Oude Kerk in Amsterdam, komt als eerste in beeld. Hij vertelt over grootmeester Jan Pieterszoon Sweelinck, die leefde van 1561 tot 1621 en in genoemde kerk begraven is. 

Organist Frank van Wijk verhaalt in de Grote Kerk in Alkmaar over leven en werk van grootmeester Gerhardus Havingha (1696-1753).

De tocht gaat van Alkmaar naar Haarlem, waar organist Jos van der Kooy in de Grote of Sint Bavokerk zijn verre ‘voorganger’ Johannes Gijsbertus Bastiaans (1812-1875) voor het voetlicht brengt. Hij vertelt: "Bastiaans gaf in 1850 het eerste Bach-concert ever in Nederland" en "Ik heb me laten vertellen dat dit het meest gefotografeerde kerkorgel ter wereld is."

Jaap Zwart is de vierde hedendaagse organist in de documentaire. Als kleinzoon van Jan Zwart (1877-1937) is hij de aangewezen persoon om te vertellen over deze grootmeester. Dat doet hij vanuit het orgelmuseum in Elburg. "Hoewel ik mijn grootvader niet persoonlijk gekend heb, voel ik me wel heel verwant met hem. De piano was eigenlijk zijn hoofdinstrument, maar hij was heel veelzijdig. Naast organist was hij ook dirigent. Hij is echt een enorme inspiratiebron voor mij." 

Tussen de bedrijven door komt jong talent Wibren Jonkers (1999) aan het woord, waar hij in gesprek gaat met Sander Zwiep over orgels, koraalwerken, organisten en meer.  

De documentaire is te zien in het Nationaal Orgelmuseum in Elburg.